Το Άρωμα δεν ήταν ποτέ απλώς Άρωμα

Από τη μνήμη και το σώμα, στην ιστορία της ανθρώπινης εμπειρίας

Υπάρχουν μυρωδιές που δεν τις θυμόμαστε.
Μας θυμούνται εκείνες.

Μια ανεπαίσθητη ευωδία μπορεί, μέσα σε μια στιγμή, να μας μεταφέρει σε ένα σπίτι που δεν υπάρχει πια. Σε έναν άνθρωπο. Σε ένα καλοκαίρι. Σε μια ηλικία του εαυτού μας που νομίζαμε ότι είχαμε ξεχάσει. Σε μια στιγμή που νοιώσαμε μοναδικοί.

Η όσφρηση έχει αυτή την παράξενη δύναμη, δεν χρειάζεται να της εξηγήσουμε τίποτα και μεταξύ μας είναι ο λόγος που από πολύ μικρή αγαπούσα το άρωμα.

Πριν ακόμη το μυαλό προλάβει να αναγνωρίσει τι μυρίσαμε, κάτι μέσα μας έχει ήδη ανταποκριθεί.

Ίσως γι’ αυτό το άρωμα συνόδευσε τον άνθρωπο πολύ πριν γίνει το όμορφο γυάλινο μπουκάλι που γνωρίζουμε σήμερα.

Στην ιστορία του υπήρξε φυτό, έλαιο, καπνός, ρητίνη, βάλσαμο. Άγγιξε το σώμα και τα ρούχα, γέμισε σπίτια και δημόσιους χώρους θεραπευτικούς και μη. Συνδέθηκε με τη φροντίδα, την υγεία, την κοινωνική θέση, την έλξη, την αγάπη, τη θρησκεία, τον θάνατο και πολύ περισσότερο με τη μνήμη.

Ακόμη και η ίδια η λέξη perfume μάς οδηγεί προς τα πίσω. Το λατινικό per fumum σημαίνει «μέσα από τον καπνό». Πριν το άρωμα γίνει υγρό, ήταν και καπνός. Ήταν κάτι που καιγόταν και η ευωδία του απλωνόταν στον χώρο.

Στον αρχαίο κόσμο, αυτή η εικόνα συναντάται ακόμη και στους χώρους θεραπείας. Στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου, ένα από τα σημαντικότερα θεραπευτικά κέντρα της αρχαιότητας, το θυμίαμα και τα θυμιατήρια αποτελούσαν μέρος των πρακτικών που συνόδευαν την προσέλευση και την εγκοιμητική διαδικασία των ασθενών.

Ο αρωματικός καπνός δεν υπήρχε λοιπόν μόνο για να δημιουργεί μια ευχάριστη μυρωδιά. Βρισκόταν μέσα σε ένα ολόκληρο περιβάλλον φροντίδας, πίστης και θεραπείας, όπου το σώμα, ο ύπνος, το νερό, η προσευχή και οι αισθήσεις συναντιούνταν.

Πολύ πριν το άρωμα κλειστεί σε ένα γυάλινο μπουκάλι, ο άνθρωπος το βίωνε μέσα από τον χώρο, την αναπνοή και το σώμα.

Και ίσως εδώ βρίσκεται κάτι που έχουμε ξεχάσει.

Το άρωμα δεν δημιουργήθηκε μόνο για να μυρίζουμε όμορφα.

Για αιώνες ήταν ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος σχετιζόταν με το σώμα του, με τους άλλους, με τον χώρο που κατοικούσε και με όσα θεωρούσε σημαντικά.

Η όσφρηση ως μνήμη

Από τις πέντε αισθήσεις, η όσφρηση είναι μία από τις αρχαιότερες και πιο άμεσα συνδεδεμένες με την επιβίωσή μας. Μας βοήθησε να αναγνωρίζουμε την τροφή, τον κίνδυνο, το οικείο και το ξένο.

Σήμερα γνωρίζουμε επίσης ότι η όσφρηση έχει ιδιαίτερα στενή σχέση με εγκεφαλικά συστήματα που συμμετέχουν στη μνήμη και στο συναίσθημα.

Γι’ αυτό μια μυρωδιά μπορεί να ανοίξει μια ανάμνηση χωρίς να την έχουμε αναζητήσει.

Δεν χρειάζεται πρώτα να σκεφτούμε.

Η σχέση της όσφρησης με τη μνήμη δεν είναι μόνο ποιητική. Έχει νευροβιολογική βάση. Η οσφρητική πληροφορία συνδέεται στενά με εγκεφαλικά συστήματα που συμμετέχουν στο συναίσθημα και τη μνήμη, γεγονός που βοηθά να εξηγηθεί γιατί μια μυρωδιά μπορεί να ανακαλέσει τόσο άμεσα μια προσωπική εμπειρία. Μερικές φορές, πριν ακόμη αναγνωρίσουμε συνειδητά τι μυρίσαμε, κάτι μέσα μας έχει ήδη θυμηθεί.

Μυρίζουμε και θυμόμαστε.

Αυτή είναι ίσως μία από τις πιο ενδιαφέρουσες διαστάσεις της αισθητηριακής μνήμης. Το παρελθόν δεν βρίσκεται μόνο στις ιστορίες που μπορούμε να αφηγηθούμε. Μπορεί να βρίσκεται σε μια μυρωδιά, μια γεύση, μια υφή, έναν ήχο.

Από το perfume στο scent

Σήμερα, όταν ακούμε τη λέξη άρωμα, σκεφτόμαστε συνήθως ένα μπουκάλι.

Όμως ιστορικά το άρωμα είχε πολύ περισσότερες μορφές.

Τα φυτά και τα αρωματικά ξύλα εμποτίζονταν σε έλαια και λίπη. Τα εσπεριδοειδή πιέζονταν για να δώσουν τα αρωματικά τους έλαια. Ρητίνες χρησιμοποιούνταν για να συγκρατούν την οσμή. Αρωματικές ύλες καίγονταν και μεταμόρφωναν την ατμόσφαιρα ενός χώρου.

Το άρωμα μπορούσε να φορεθεί, να καεί, να απλωθεί στο σώμα ή να κατοικήσει έναν χώρο.

Όταν το άρωμα θεωρούνταν προστασία

Ίσως μία από τις πιο ζωντανές ιστορίες γύρω από τη δύναμη των αρωματικών φυτών γεννήθηκε στις μεγάλες επιδημίες πανώλης της Ευρώπης.

Ο θρύλος των Four Thieves, των Τεσσάρων Κλεφτών μιλά για τέσσερις άνδρες που, κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας, έμπαιναν στα σπίτια των ασθενών και των νεκρών και τους λήστευαν, χωρίς οι ίδιοι να νοσούν. Όταν τελικά συνελήφθησαν, λέγεται ότι αποκάλυψαν το μυστικό τους, ένα δυνατό ξίδι στο οποίο είχαν αφήσει να εκχυλιστούν αρωματικά φυτά, βότανα και μπαχαρικά.

Η ιστορία πέρασε από γενιά σε γενιά και οι συνταγές άλλαξαν μαζί της. Σε διαφορετικές εκδοχές συναντάμε δεντρολίβανο, φασκόμηλο, μέντα, λεβάντα, γαρύφαλλο, κανέλα, σκόρδο, καμφορά και άλλα αρωματικά υλικά.

Δεν γνωρίζουμε αν οι τέσσερις κλέφτες υπήρξαν πραγματικά ούτε μπορούμε να θεωρήσουμε το περίφημο Four Thieves Vinegar αποδεδειγμένο μέσο προστασίας από την πανώλη.

Γνωρίζουμε όμως κάτι ιστορικά πολύ πιο ενδιαφέρον: οι άνθρωποι πράγματι χρησιμοποιούσαν αρωματικά φυτά, ξίδια και άλλες ευωδιαστές ύλες σε περιόδους επιδημιών, πιστεύοντας ότι μπορούσαν να τους προστατεύσουν από τον μολυσμένο αέρα.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι η πανώλη δεν μεταδιδόταν με τον τρόπο που πίστευαν τότε. Η ιστορία όμως αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο, για τον άνθρωπο εκείνης της εποχής, το άρωμα δεν ήταν διακόσμηση.

Ήταν συνδεδεμένο με την προστασία, το σώμα και την ίδια τη ζωή.

Το άρωμα που ταξίδευε μαζί με το σώμα

Υπήρχε όμως και ένας ακόμη πιο προσωπικός τρόπος να έχει κανείς το άρωμα κοντά του.

Σε περιόδους επιδημιών, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν μαντίλια ή μικρά σφουγγάρια εμποτισμένα με αρωματικά ξίδια και φυτικές ύλες, τα οποία κρατούσαν κοντά στη μύτη και στο στόμα.

Άλλοι φορούσαν τα λεγόμενα pomanders: μικρά, συχνά περίτεχνα μεταλλικά αντικείμενα που άνοιγαν και στο εσωτερικό τους τοποθετούσαν αρωματικές ύλες. Μπορούσαν να κρέμονται από το σώμα και να μεταφέρουν το άρωμα μαζί με τον άνθρωπο.

Η εικόνα είναι εντυπωσιακά σύγχρονη.

Ένα μικρό προσωπικό αντικείμενο.
Μια αρωματική ύλη.
Μια εισπνοή.
Και το άρωμα διαθέσιμο τη στιγμή που το χρειάζεσαι.

Φυσικά, η αντίληψη της εποχής για τον λόγο που χρησιμοποιούνταν ήταν διαφορετική από τη σημερινή. Πίστευαν ότι οι ευωδιαστές ύλες μπορούσαν να προστατεύσουν από τον «κακό» ή μολυσμένο αέρα.

Όμως πίσω από αυτή την παλιά πρακτική υπάρχει μια ιδέα που επιβιώνει μέχρι σήμερα:

η οσμή μπορεί να γίνει προσωπικός σύντροφος.

Κάτι που δεν χρειάζεται να βρίσκεται σε έναν χώρο ή σε ένα μεγάλο μπουκάλι. Μπορεί να βρίσκεται κοντά στο σώμα και να ενεργοποιείται μέσα από μία συνειδητή εισπνοή.

Από το pomander στο Soul Vial

Οι εποχές άλλαξαν. Η γνώση άλλαξε. Ο λόγος για τον οποίο στρεφόμαστε στο άρωμα άλλαξε. Όμως η ανθρώπινη κίνηση παραμένει παράξενα οικεία: να έχουμε μια οσμή κοντά μας και μέσα από μια εισπνοή, να επιστρέφουμε για λίγο στην αισθητηριακή εμπειρία του παρόντος. Στη Soul Essences αυτή η ιδέα παίρνει σήμερα τη μορφή του Soul Vial, όχι ως προστασία από την ασθένεια, αλλά ως προσωπικό αισθητηριακό σημείο αναφοράς.

Και αυτή η ιστορία μάς επιτρέπει να το ξαναδούμε διαφορετικά σήμερα.

Όχι μόνο ως perfume.

Αλλά ως scent.

Ως αισθητηριακή εμπειρία.

Το άρωμα ως τρόπος επιστροφής

Ίσως λοιπόν η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση δεν είναι:

«Ποιο άρωμα μου αρέσει;»

Αλλά:

«Τι συμβαίνει μέσα μου όταν το μυρίζω;»

Τι θυμάμαι;
Τι αισθάνομαι;
Πού πηγαίνει το σώμα μου;
Τι γίνεται οικείο;
Τι με ανοίγει και τι με κάνει να απομακρύνομαι;

Εκεί το άρωμα παύει να είναι απλώς κάτι που φοράμε.

Γίνεται ένας τρόπος παρατήρησης.

Ένας τρόπος να συναντήσουμε τη μνήμη μέσα από τις αισθήσεις.

Και ίσως ένας πολύ απλός τρόπος να επιστρέψουμε, για μια στιγμή, στο σώμα και σε αυτό που ήδη γνωρίζει.

Το Άρωμα δεν ήταν ποτέ απλώς Άρωμα